Türkiye'de her yıl milyonlarca ton inşaat ve yıkıntı atığı ortaya çıkıyor. Geri kazanım oranı yüzde 5 seviyesinde kalırken, Yaşar Üniversitesi'nden Doç. Dr. Süleyman İpek, seçici yıkım yöntemiyle bu atıkların yeniden yapı sektörüne kazandırılabileceğine dikkat çekti.

Ülkemizde her yıl milyonlarca metreküp atık, depolama alanlarına gönderiliyor. Yaşar Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Süleyman İpek, seçici yıkım ve ikincil agrega (kum, çakıl, kırma taş gibi taneli mineral malzemeler) kullanımı ile çevresel etkilerin azaltılabileceğini belirtti.

Kentsel alanlardaki hızlı yenileme faaliyetlerinin, inşaat ve yıkıntı atıklarını küresel bir çevre sorunu haline getirdiğini söyleyen Doç. Dr. İpek şunları söyledi: "İnşaat ve yıkıntı atıkları, konut ve altyapıların inşası ve yıkımı sırasında ortaya çıkan beton, tuğla, ahşap, cam, metal ve asfalttan oluşur. Yeni bir inşaatta, kullanılan malzemenin yüzde 1-10'u kadar atık oluşurken, esas hacim yıkımda ortaya çıkmaktadır. Bölgesel olarak değişkenlik gösterse de küresel olarak ele alındığında, katı atıkların yüzde 30-50'sini inşaat ve yıkıntı atıkları oluştururken, bunun yüzde 50-60'lık kısmını beton meydana getirmektedir. Bununla beraber, bir başka araştırmaya göre dünyadaki arazi kullanımının yaklaşık yüzde 12'si, hammadde kullanımının yüzde 30'u, su kaynağı kullanımının yüzde 25'i ve enerji kullanımının yüzde 42'si inşaat sektörüyle ilişkilidir. Bu durum atık yönetimini sürdürülebilirlik açısından kritik kılıyor. Atıkların iyi yönetilememesi doğanın tahrip edilmesine ve emisyonların artmasına neden oluyor."

Hedef yüzde 70 geri dönüşüm

Avrupa Birliği'nin, üye ülkeler için yüzde 70 oranında geri kazanım hedefi belirlediğini vurgulayan Doç. Dr. İpek, "Bu doğrultuda Hollanda ve İtalya mineral atık geri dönüşümünde yüzde 95-100 bandına ulaşırken, Almanya, Birleşik Krallık ve Slovenya yüzde 90 seviyesinin üzerinde yer almaktadır. ABD'de bu oran yüzde 70, Avustralya'da yüzde 50'nin üzerindeyken; İrlanda, Portekiz ve Yunanistan gibi ülkelerde yüzde 50'nin altında kalmaktadır. Balkan ülkeleri (Arnavutluk, Kuzey Makedonya, Sırbistan, Bosna-Hersek) ile İzlanda'da oranlar yüzde 0-15 aralığında seyrederken, Çin'de yüzde 5, Hindistan'da ise yalnızca yüzde 1 civarında" dedi.

"Seçici yıkım"

Türkiye'de sahadaki yaygın uygulamanın, yalnızca ekonomik değeri yüksek demirin ayrıştırılması ve geriye kalan malzemenin doğrudan bertaraf edilmesine dayandığına değinen Doç. Dr. İpek, "Oysa döngüsel ekonomi modeline geçişte binaların yıkımı öncesinde tehlikeli atıkların ayrıştırıldığı ve malzemelerin sırayla söküldüğü "seçici yıkım" yöntemi kilit rol oynar. Bu yöntem hem önemli ölçüde ham madde tasarrufu sağlar hem de ayrıştırılan beton atıklarının kırma-eleme tesislerinde işlenerek "ikincil agrega" olarak ekonomiye kazandırılmasına imkân tanır" diye konuştu.

Türkiye'de bölgesel durum ve veri analizi

Türkiye'de resmi verilere göre inşaat ve yıkıntı atıklarının geri dönüşüm oranı yüzde 5 civarında seyrederken, sektör tahminleri bu oranın yüzde 20 seviyelerine ulaştığına işaret ediyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın 2024 yılı İl Çevre Durum Raporları verileri, ülkedeki atık potansiyelinin büyüklüğünü ortaya koyuyor.

Türkiye'yi bölgeler bazında da değerlendiren Yaşar Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Süleyman İpek şunları söyledi: "Veri sağlanan iller bazında Doğu Anadolu Bölgesi'nde yıllık yaklaşık 3,12 milyon m (5,3 milyon ton), Akdeniz Bölgesi'nde ise 2,80 milyon m (4,77 milyon ton) atık oluşmaktadır. İstanbul ve Ankara gibi metropollerin ayrıştırılamayan verileri hariç tutulduğunda dahi ortaya çıkan tablo, yönetilmesi gereken devasa bir hacme işaret etmektedir."