MEVZUATA AYKIRI İŞLEMLER, MALİ BULGULAR VE HUKUKİ SORUMLULUKLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ
1. AMAÇ VE KAPSAM
Bu rapor, T.C. Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan Aydın Büyükşehir Belediyesi 2024 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporunda yer alan tespitlerin; ilgili kanun, yönetmelik ve diğer mevzuat hükümleri çerçevesinde sistematik olarak incelenmesi amacıyla hazırlanmıştır.
Sayıştay raporunda toplam 16 bulgu bulunmaktadır:
- 3 bulgu Denetim Görüşünün Dayanağı Bulgular,
- 13 bulgu ise Diğer Bulgular bölümünde yer almaktadır.
Sayıştay, belediyenin 2024 yılı mali rapor ve tablolarının, “Denetim Görüşünün Dayanağı Bulgular” bölümünde belirtilen hesap alanları dışında kalan önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varmıştır. Bu nedenle rapordaki her bulgunun “suç” veya “kamu zararı” olarak nitelendirilmesi hukuken doğru değildir. Bulguların bir kısmı muhasebe hatası, bir kısmı mevzuata aykırılık, bir kısmı ise gelir kaybı veya kamu zararı riski niteliğindedir. (Balioglu)
2. DENETİM GÖRÜŞÜNÜN DAYANAĞI BULGULAR
2.1. Duran varlıklar için yapılan değer artırıcı harcamaların maliyete eklenmemesi
Sayıştay, yol ve otobüs durakları için yapılan 8.247.753,60 TL tutarındaki değer artırıcı nitelikteki harcamaların ilgili duran varlık hesabına aktarılmayıp gider olarak muhasebeleştirildiğini tespit etmiştir.
Harcamaların 251 Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri hesabında izlenmesi gerekirken 150 İlk Madde ve Malzeme hesabına, ardından 630 Giderler hesabına kaydedildiği belirtilmiştir.
Bu durum 2024 yılı bilanço ve faaliyet sonuçları tablosunda hata meydana getirmiştir. (Balioglu)
İlgili mevzuat
- Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği m.27
- Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği
- Amortisman ve Tükenme Paylarına İlişkin Muhasebat Genel Müdürlüğü düzenlemeleri
Hukuki/mali değerlendirme
Bu bulgu doğrudan bir ceza hukuku suçu olarak nitelendirilemez. Ancak mali tabloların gerçek ve doğru biçimde hazırlanması bakımından mevzuata aykırı muhasebeleştirme söz konusudur.
2.2. Şehirlerarası otobüs terminallerinin yanlış hesapta izlenmesi
Efeler, Buharkent, Karpuzlu, Kuşadası, Söke ve Kuyucak ilçelerindeki otogarların 250 Arsa ve Araziler hesabında izlendiği tespit edilmiştir.
Sayıştay’a göre bu varlıkların 251 Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri hesabında izlenmesi gerekmektedir.
Bu yanlış sınıflandırmanın 2024 yılı mali tablolarında:
1.149.922.150,98 TL tutarında hataya yol açtığı; ayrıca amortisman hesabının da:
57.496.107,54 TL eksik çalışmasına neden olduğu belirtilmiştir. (Balioglu)
Hukuki/mali değerlendirme
Bu bulgu belediyenin taşınmazlarının muhasebe kayıtlarında doğru sınıflandırılmadığını göstermektedir. Sayıştay, belediyenin sonradan düzeltici işlem yaptığını belirtmesine rağmen 2024 yılı mali tablolarındaki hatanın giderilmediğini ifade etmiştir.
2.3. SGK ek karşılık primlerinin ilgili hesapta muhasebeleştirilmemesi
Belediyenin SGK’ya taksitler halinde ödediği ek karşılık primlerinin ilgili bilanço hesaplarında izlenmediği tespit edilmiştir.
Sayıştay’ın belirttiği tutar: 3.216.600,00 TL
Bu tutarın 368 Vadesi Geçmiş Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler hesabında izlenmesi gerektiği belirtilmiştir. (Balioglu)
İlgili mevzuat
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.81
- Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği
Sonuç
Sayıştay, belediyenin 2025 yılında gerekli muhasebe işlemlerine başladığını ancak 2024 mali tablolarındaki hatanın giderilemediğini belirtmiştir.
3. DİĞER BULGULAR: MEVZUATA AYKIRI İŞLEMLER
3.1. Belediye görev ve sorumluluk alanı dışında harcama yapılması
Sayıştay’ın en somut mevzuata aykırılık tespitlerinden biri budur.
Aydın Büyükşehir Belediyesi tarafından Kars’ın Susuz ve Selim ilçelerine 3.300.000 TL tutarında kilitli parke taşı alındığı tespit edilmiştir.
Belediye bu işlemi mahalli idareler arası dayanışma kapsamında yaptığını savunmuştur.
Ancak Sayıştay, 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 75’inci maddesinin belediyelere ancak görev ve sorumluluk alanlarına giren konularda başka mahalli idarelere ayni yardım yapma imkânı verdiğini değerlendirmiştir.
Kars’ın Selim ve Susuz ilçelerinin Aydın Büyükşehir Belediyesi’nin görev ve sorumluluk alanında bulunmadığı belirtilerek yapılan yardımın mevzuata aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. (Balioglu)
Sonuç
Sayıştay açık biçimde belediyenin görev ve sorumluluk alanları dışında harcama yapmaması gerektiğini belirtmiştir.
4. YENİ BİRİM FİYATLARINDA RAYİÇLERİN ONAYLATILMAMASI
Bazı yapım işlerinde sözleşmede bulunmayan ve sonradan yapılmasına karar verilen imalatların yeni birim fiyatları belirlenirken kullanılan faturaların ve rayiçlerin Ticaret ve/veya Sanayi Odalarına onaylatılmadığı tespit edilmiştir.
Sayıştay ayrıca bazı başvuruların Oda Muamelat Yönetmeliği’ne uygun yapılmadığını ve Söke Yeraltı Otoparkı İkmal İnşaatı işinde Ticaret Odasına hiç başvuru yapılmadığının belediye tarafından kabul edildiğini belirtmiştir. (Balioglu)
Hukuki önemi
Bu durum, özellikle sonradan oluşturulan yeni birim fiyatların objektifliğinin ve piyasa rayicine uygunluğunun denetlenmesi bakımından önemlidir.
5. DOĞRUDAN TEMİN YÖNTEMİNDE MEVZUATA AYKIRI UYGULAMALAR
Bu bulgu rapordaki en önemli ihale mevzuatı bulgularından biridir.
Sayıştay bazı mal, hizmet ve yapım işlerinin parasal limitlerin altında kalmak amacıyla kısımlara bölünerek doğrudan temin yöntemiyle gerçekleştirildiğini tespit etmiştir.
Örnekler arasında:
- ihtiyaç sahibi ailelere dağıtılacak yiyecek alımları,
- sokak armatürü alımları,
- ışıklı süsleme malzemeleri,
- Mimar Sinan Parkı bakım-onarım işleri,
- Tekstil Park bakım-onarım ve malzeme alımları
yer almaktadır. (Balioglu)
İlgili mevzuat
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 5’inci maddesi uyarınca:
- rekabet,
- saydamlık,
- eşit muamele,
- güvenirlik,
- kaynakların verimli kullanılması
ilkelerine uyulması gerekir.
Kanun ayrıca eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal, hizmet ve yapım işlerinin kısımlara ayrılamayacağını öngörmektedir.
Sayıştay bu nedenle aynı nitelikte ve bütünlük arz eden işlerin temel ihale usulleriyle gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmiştir. (Balioglu)
İkinci sorun
Bazı doğrudan teminlerde piyasa fiyat araştırmasının yalnızca belediye şirketinden fiyat alınarak gerçekleştirildiği tespit edilmiştir.
Sayıştay, böyle bir yöntemin piyasa rayicinin üzerinde fiyatla alım yapılması riskini artırabileceğini belirtmiştir. (Balioglu)
6. İŞLETME HAKKI BELEDİYE ŞİRKETİNE DEVREDİLEN RESTORANA BELEDİYE BÜTÇESİNDEN HARCAMA
Belediye şirketine işletme hakkı devredilen bir restoran için devir tarihinden sonra belediye bütçesinden harcama yapılmıştır.
Belediye bu harcamaların taşınmazın mülkiyeti kendisinde bulunduğu için kamu zararı oluşturmadığını savunmuştur.
Ancak Sayıştay, işletme hakkı devredilen taşınmaz için devirden sonra yapılan harcamaların şirketten talep edilmesi ve şirkete ait giderlerin belediye bütçesinden karşılanmaması gerektiğini belirtmiştir. (Balioglu)
Hukuki önem
Buradaki temel mesele taşınmazın mülkiyetinden ziyade işletme hakkının devredilmiş olması ve işletme giderlerinin kimin tarafından karşılanması gerektiğidir.
7. RUHSATSIZ İŞYERLERİ
2024 yılı sonunda belediye tarafından kiraya verilen:
271 işyerinden 76’sının (%28) işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmadan faaliyet gösterdiği tespit edilmiştir.
Sayıştay, işyeri açma ve çalışma ruhsatı olmadan işyeri açılamayacağını ve çalıştırılamayacağını belirtmiştir.
Ayrıca ruhsatsız işyerlerinden işyeri açma izni harcının da tahsil edilmesi gerektiği ifade edilmiştir. (Balioglu)
Sonuç
Bu bulgu yalnızca kiralama işlemiyle ilgili değildir. Aynı zamanda belediyenin ruhsatlandırma ve denetim görevini de gündeme getirmektedir.
8. KİRA BORÇLARINI ÖDEMEYEN KİRACILAR HAKKINDA İŞLEM YAPILMAMASI
Bazı kiracıların kira bedellerini zamanında ödemediği halde:
- sözleşmelerinin feshedilmediği,
- teminatlarının gelir kaydedilmediği,
- ihalelere katılmaktan yasaklama için gerekli bildirimlerin yapılmadığı
tespit edilmiştir.
Sayıştay, 2886 sayılı Kanun’un 62 ve 84’üncü maddeleri çerçevesinde gerekli işlemlerin yapılması gerektiğini belirtmiştir. (Balioglu)
9. TAŞINMAZ KİRALAMALARINDA KESİN TEMİNATIN YANLIŞ HESAPLANMASI
Belediyenin kiraya verdiği taşınmazlarda kesin teminatın, ihale bedeli yerine kira süresinin tamamına ilişkin toplam bedel dikkate alınarak hesaplandığı tespit edilmiştir.
Sayıştay, 2886 sayılı Kanun’un 54’üncü maddesine göre kesin teminatın ihale bedeli üzerinden %6 oranında alınması gerektiğini belirtmiştir.
Belediye de bulguyu kabul etmiş ve uygulamanın düzeltileceğini bildirmiştir. (Balioglu)
10. TAKSİ DURAKLARININ İHALESİZ KULLANDIRILMASI VE ECRİMİSİL ALINMAMASI
Sayıştay, belediyenin mülkiyetinde veya tasarrufunda bulunan çeşitli taksi duraklarının:
- 2886 sayılı Kanun’a göre ihale edilmediğini,
- geçmiş kullanım dönemleri için ecrimisil alınmadığını
tespit etmiştir.
Sayıştay’a göre bu taşınmazların ihale yoluyla kiralanması ve işgal nedeniyle geriye doğru en fazla beş yıllık ecrimisil tahakkuk ve tahsil edilmesi gerekmektedir. (Balioglu)
11. PARK, YEŞİL ALAN VE YOLLARDAKİ İŞGALLERDEN ECRİMİSİL ALINMAMASI
Kuşadası, Didim ve Nazilli’de:
- 4.000 m² ve üzerindeki bazı yeşil alan ve park alanlarında,
- 12 metre ve üzerindeki yollarda
bulunan işgal ve yapılaşmalardan ecrimisil alınmadığı tespit edilmiştir.
Sayıştay, söz konusu işgaller için geriye doğru beş yıllık ecrimisil bedellerinin tespit edilerek tahsil edilmesi gerektiğini belirtmiştir. (Balioglu)
12. PERSONEL A.Ş. İLE SÜRESİZ VE BEDELSİZ HİZMET ALIM SÖZLEŞMESİ
Aydın Büyükşehir Belediyesi ile Aydın Büyükşehir Belediyesi Personel A.Ş. arasında yapılan personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmesinin:
süresiz ve bedelsiz olarak düzenlendiği tespit edilmiştir.
Sayıştay, sözleşmenin bedel ve süre içermesi gerektiğini; sürekli nitelikteki hizmet alımlarında ilgili mevzuat uyarınca yüklenme süresinin kural olarak üç yıl olması gerektiğini belirtmiştir.
Ayrıca sözleşmenin bedelsiz olması nedeniyle damga vergisinin hesaplanmasının da mümkün olmadığı ifade edilmiştir. (Balioglu)
13. MAHKEME VE İCRA ÖDEMELERİNDE VADESİ GEÇMİŞ BORÇ SORGULAMASI YAPILMAMASI
02.08.2024 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme sonrasında belediye tarafından yapılan 20 ödeme incelenmiş ve bunların:
12’sinde vergi borcu sorgulaması yapılmadığı tespit edilmiştir.
Sayıştay, 6183 sayılı Kanun’un 22/A maddesi uyarınca gerekli sorgulamanın yapılması gerektiğini belirtmiştir.
Raporda ayrıca belge aranmadan ödeme yapılması halinde 2024 yılı için işlem başına 31.837,78 TL idari para cezası uygulanabileceğine ilişkin düzenlemeye de yer verilmiştir. (Balioglu)
14. TİCARİ PLAKALARIN SÜRESİZ VERİLMESİ
Sayıştay, Aydın Büyükşehir Belediyesi sınırlarında dolmuş, taksi, servis ve minibüs plakalarının süresiz olarak verildiğini tespit etmiştir.
Sayıştay’a göre ilgili mevzuat uyarınca bu hakların:
- belirli bir süre için,
- şartları belirlenerek,
- muhammen bedeli gösterilerek,
- ihale yoluyla
verilmesi gerekmektedir. (Balioglu)
Sayıştay ayrıca, toplu taşıma haklarının süresiz verilmesinin 86/10553 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’na aykırı olduğunu ve bu şekilde oluşturulan hakların kendiliğinden kazanılmış hak olarak kabul edilemeyeceğini belirtmiştir.
Bununla birlikte Sayıştay, Anayasa Mahkemesi kararına atıfla, geçmişte uzun süre devam eden uygulamaların kaldırılması halinde ilgililere makul bir geçiş süresi ve öngörülebilir bir süreç sağlanmasının önemine de dikkat çekmiştir. (Balioglu)
15. İŞÇİLERİN BİRİKMİŞ YILLIK İZİNLERİNİN KULLANDIRILMAMASI
31.12.2024 itibarıyla belediyede görev yapan 79 kadrolu işçiden:
- 29 işçinin 50–100 gün,
- 15 işçinin 100–200 gün,
- 1 işçinin 200–300 gün,
- 1 işçinin 300 günden fazla
kullanılmamış yıllık izni bulunduğu tespit edilmiştir.
Sayıştay, yıllık ücretli izin hakkının Anayasal bir dinlenme hakkı olduğunu ve işverenin bu izinleri kullandırmakla yükümlü olduğunu belirtmiştir. (Balioglu)
Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu’nun 103’üncü maddesi uyarınca yıllık izinlerin mevzuata aykırı kullandırılması veya kullandırılmaması halinde idari para cezası gündeme gelebileceği belirtilmiştir.
16. SAYIŞTAY RAPORUNDA TEKRAR EDEN BULGULAR
Raporun ekindeki izleme tablosu ayrıca önemlidir.
2023 yılı raporunda yer alan bazı bulguların 2024 yılında da devam ettiği görülmektedir.
Özellikle:
- Doğrudan temin uygulamalarındaki sorunlar – 2023’ten devam etmiş ve 2024’te kısmen düzeltilmiş,
- Yeni birim fiyatlarda Ticaret/Sanayi Odası onayı – 2023’ten devam etmiş ve 2024’te yeniden bulgu konusu yapılmış,
- Süresiz toplu taşıma hat/plaka izinleri – 2023’te tespit edilmiş ancak düzeltilmediği için 2024 raporunda yeniden yer almış,
- Birikmiş yıllık izinler – 2023’te de tespit edilmiş, 2024’te kısmen düzeltilmiş ancak yeniden bulgu konusu yapılmıştır.
Bu durum, bazı sorunların tek yıllık bir işlem hatası olmaktan ziyade süreklilik gösteren idari uygulamalar niteliğinde olduğunu ortaya koymaktadır. (Balioglu)
17. BULGULARIN HUKUKİ SINIFLANDIRMASI
Sayıştay raporundaki 16 bulgu hukuki açıdan üç ana grupta değerlendirilebilir:
A. Açık mevzuata aykırılık tespiti içeren bulgular
- Görev ve sorumluluk alanı dışındaki harcama
- Doğrudan teminlerde işlerin kısımlara bölünmesi
- Ruhsatsız işyerlerinin faaliyet göstermesi
- Kiracılar hakkında gerekli işlemlerin yapılmaması
- Taksi duraklarının ihalesiz kullandırılması
- Ecrimisil alınmaması
- Süresiz ve bedelsiz hizmet alım sözleşmesi
- Ticari plakaların süresiz verilmesi
- Yıllık izinlerin kullandırılmaması
B. Mali kayıp veya kamu zararı riski taşıyan bulgular
- Belediye taşınmazlarının işgallerinden ecrimisil alınmaması
- Kira borçlarının zamanında tahsil edilmemesi
- İşletme hakkı devredilen taşınmazın giderlerinin belediye bütçesinden karşılanması
- Kesin teminatların yanlış hesaplanması
- Vergi borcu sorgulaması yapılmadan ödeme yapılması
C. Mali tablo ve muhasebe hataları
- 8.247.753,60 TL değer artırıcı harcamanın yanlış muhasebeleştirilmesi
- 1.149.922.150,98 TL tutarında otogarların yanlış hesapta izlenmesi
- 57.496.107,54 TL amortisman eksikliği
- 3.216.600 TL SGK ek karşılık priminin ilgili hesapta izlenmemesi
18. KAMU ZARARI KONUSUNDA HUKUKİ AYRIM
Sayıştay raporundaki her bulgunun “kamu zararı” olduğu sonucuna varılmamalıdır.
Mevzuata aykırılık, mali tablo hatası, gelir kaybı, kamu zararı ve ceza hukuku bakımından suç birbirinden farklı hukuki kategorilerdir.
Örneğin bir muhasebe hesabının yanlış kullanılması mali tablonun gerçeği doğru yansıtmamasına neden olabilir; ancak bu tek başına kamu zararı anlamına gelmez.
Buna karşılık;
- tahsil edilmesi gereken kira bedelinin tahsil edilmemesi,
- ecrimisil alınmaması,
- belediye taşınmazının bedelsiz veya ihalesiz kullandırılması,
- belediye bütçesinden üçüncü kişinin/şirketin giderinin karşılanması
gibi işlemler somut tutarlar üzerinden ayrıca incelendiğinde kamu zararı veya gelir kaybı bakımından hukuki sonuç doğurabilir.
Bu nedenle herhangi bir hukuki başvuruda her olay için işlem tarihi, işlem tutarı, sorumlu birim, mevzuat hükmü ve oluşan gerçek mali sonuç ayrıca ortaya konulmalıdır.
19. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Aydın Büyükşehir Belediyesi’nin 2024 yılı Sayıştay denetim raporu, belediyenin bazı uygulamalarında ihale, taşınmaz yönetimi, ruhsatlandırma, ticari plaka tahsisi, personel izinleri, mali muhasebe ve kamu kaynaklarının kullanılması bakımından önemli mevzuat ve uygulama sorunları bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Özellikle;
•3.300.000 TL tutarındaki Kars/Susuz-Selim parke taşı harcaması,
•doğrudan teminlerde işlerin parasal limitin altında kalacak şekilde kısımlara bölünmesi,
•271 belediye işyerinden 76’sının ruhsatsız olması,
•taksi duraklarının ihalesiz kullandırılması ve ecrimisil alınmaması,
•Kuşadası, Didim ve Nazilli’deki bazı park, yeşil alan ve yol işgallerinden ecrimisil alınmaması,
•Personel A.Ş. ile süresiz ve bedelsiz hizmet alım sözleşmesi yapılması,
•ticari plaka ve toplu taşıma haklarının süresiz verilmesi
Sayıştay raporunda açık biçimde eleştirilen önemli uygulamalardır.
Ayrıca bazı bulguların 2023 yılı Sayıştay raporundan 2024 yılına taşınmış olması, bazı sorunların süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır. (Balioglu)
Ancak bu bulguların hiçbiri, tek başına belirli kişiler hakkında ceza sorumluluğunun kesinleştiği anlamına gelmez. Ceza, disiplin veya kamu zararı sorumluluğu bakımından somut işlem dosyalarının ve sorumluların ayrıca belirlenmesi gerekir.
Genel sonuç
Sayıştay’ın 2024 yılı raporu, Aydın Büyükşehir Belediyesi’nin bazı işlemlerinde mevzuata uygunluk, kamu kaynaklarının korunması, şeffaflık, rekabet, taşınmazların etkin yönetimi ve mali tabloların doğruluğu açısından düzeltilmesi gereken önemli hususlar bulunduğunu belgelemektedir.
Bununla birlikte, rapordaki her bulgunun otomatik olarak “suç”, “yolsuzluk” veya “kamu zararı” şeklinde nitelendirilmesi hukuken doğru değildir. Bu tür sonuçlara ulaşabilmek için her bir işlem dosyasının ayrıca incelenmesi ve gerekiyorsa yetkili denetim veya yargı mercilerince değerlendirilmesi gerekir.
Temel kaynak
T.C. Sayıştay Başkanlığı, Aydın Büyükşehir Belediyesi 2024 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu, Ekim 2025. (Balioglu)