Aydın jeotermal santralleri ve hava kirliliği

(Karbon Kredisi – CO₂/NCG Emisyonları – Reenjeksiyon – Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) Açısından Teknik Değerlendirme)

1. Amaç ve kapsam

Aydın ili, Türkiye’nin en yoğun jeotermal enerji üretim alanlarından biridir. Özellikle Germencik, İncirliova, Sultanhisar, Köşk, Kuyucak ve Buharkent ilçelerinde çok sayıda jeotermal kuyu ve jeotermal elektrik santrali bulunmaktadır.

Jeotermal enerjinin yenilenebilir bir enerji kaynağı olması, üretimin otomatik olarak “sıfır karbonlu” veya “emisyonsuz” olduğu anlamına gelmemektedir. Jeotermal akışkanın doğal olarak içerdiği karbondioksit (CO₂) ve diğer yoğunlaşmayan gazların (NCG) üretim sırasında atmosfere bırakılması, jeotermal santrallerin gerçek sera gazı bilançosunun belirlenmesinde önem taşımaktadır.

Bu nedenle Aydın’daki jeotermal tesislerin karbon açısından değerlendirilmesinde dört farklı mekanizmanın birbirinden ayrılması gerekmektedir:

1. Doğrudan sera gazı/NCG emisyonları,
2. NCG’nin atmosfere salınması veya reenjeksiyonu,
3. Gönüllü karbon piyasalarında karbon kredisi oluşturulması,
4. Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamındaki yükümlülükler.

Bunlara ayrıca I-REC gibi yenilenebilir elektrik sertifikaları eklenebilir. Ancak I-REC, karbon kredisi ile aynı mekanizma değildir.

2. Aydın’da karbon piyasası açısından öne çıkan jeotermal projeler

Bu tablo, “karbon kredisi bulunmadığı” sonucunu değil, kamuya açık ve doğrulanabilir karbon standardı kaydı ile tesisin ETS statüsünün birbirinden ayrılması gerektiğini göstermektedir.

3. Dora/Salavatlı sahası: Aydın açısından önemli örnek

Aydın’daki jeotermal karbon piyasası uygulamaları açısından Salavatlı sahası özel önem taşımaktadır.

Sahada Dora-1, Dora-2, Dora-3A, Dora-3B ve Dora-4 gibi jeotermal elektrik üretim tesisleri bulunmaktadır.

Özellikle Dora-1 ve Dora-2’nin gönüllü karbon piyasasıyla ilişkilendirilmiş olması, Aydın’daki jeotermal üretimin yalnızca elektrik üretimi açısından değil, karbon muhasebesi ve emisyon azaltım mekanizmaları açısından da değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Ancak burada önemli bir metodolojik ayrım bulunmaktadır:

“Bir jeotermal santralin karbon kredisi üretmiş olması, o santralin Türkiye’nin zorunlu Emisyon Ticaret Sistemi’ne dahil olduğu anlamına gelmez.”

Dolayısıyla gönüllü karbon piyasası ile zorunlu ETS ayrı ayrı incelenmelidir.

4. Jeotermal santrallerde CO₂ ve NCG problemi

Jeotermal akışkanın içerdiği gazlar, jeotermal üretimin sera gazı bilançosunda önemli bir değişken oluşturabilir. Başlıca gazlar arasında: CO₂, H₂S, CH₄, H₂, N₂. bulunabilir.

Bunların miktarı jeotermal rezervuarın jeokimyasal özelliklerine, üretim yöntemine ve santral teknolojisine göre değişir. Bu nedenle:

“Jeotermal enerji yenilenebilirdir → sera gazı emisyonu yoktur” şeklindeki yaklaşım teknik olarak yeterli değildir.

Doğru yaklaşım: “Jeotermal üretim → akışkan üretimi → gaz ayrışması → NCG miktarı → atmosfere salım/reenjeksiyon → net CO₂ emisyonu”. zincirinin incelenmesidir.

5. NCG reenjeksiyonunun önemi

Jeotermal santrallerde üretim sırasında ortaya çıkan yoğunlaşmayan gazların yeniden rezervuara basılması, atmosferik emisyonların azaltılmasına yönelik yöntemlerden biridir.

Bu nedenle bir jeotermal santralin karbon performansının değerlendirilmesinde yalnızca kurulu gücünün bilinmesi yeterli değildir.

Aşağıdaki verilerin birlikte incelenmesi gerekir:

6. Karbon kredisi ile I-REC arasındaki fark

Aydın’daki jeotermal tesisler değerlendirilirken önemli bir kavramsal hata yapılmamalıdır.

Karbon kredisi

Bir proje tarafından gerçekleştirildiği doğrulanan belirli miktardaki sera gazı emisyon azaltımını temsil eder.

Genellikle: “1 karbon kredisi = 1 ton CO₂ eşdeğeri” mantığıyla ifade edilir.

Gold Standard ve Verra/VCS gibi standartlar gönüllü karbon piyasasında kullanılan başlıca mekanizmalardır.

I-REC

I-REC ise yenilenebilir elektrik üretiminin kaynağını ve niteliğini belgeleyen bir yenilenebilir enerji sertifikasıdır. Dolayısıyla:

I-REC ≠ karbon kredisi

ve yenilenebilir enerji sertifikası sahibi olmak ≠ karbon emisyonunun sıfır olması anlamına gelir.

7. Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)

Türkiye’deki ETS, gönüllü karbon piyasalarından farklı bir mekanizmadır.

ETS kapsamında temel olarak:

• sera gazı emisyonlarının izlenmesi,
• raporlanması,
• doğrulanması,
• emisyon tahsisatları,
• karbon maliyetlerinin oluşması

gibi süreçler söz konusudur.

Bu nedenle Aydın’daki herhangi bir JES için: “Karbon kredisi vardır.” ifadesi tek başına:

“ETS kapsamındadır.” sonucunu doğurmaz.

Bir tesisin ETS kapsamındaki durumunun belirlenebilmesi için ilgili tesisin emisyon kapasitesi, faaliyet türü, mevzuat kapsamı ve resmi tesis kayıtlarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.

8. İRD sistemi ile ETS’nin ayrılması

Bir başka önemli ayrım da sera gazı İzleme-Raporlama-Doğrulama (İRD) sistemidir.

Bir tesisin sera gazı emisyon raporunun doğrulanıyor olması, onun otomatik olarak ETS kapsamında olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle Aydın JES’leri için üç ayrı soru sorulmalıdır:

Soru 1: Tesisin sera gazı emisyonu ölçülüyor ve raporlanıyor mu?

Soru 2: Tesis İRD kapsamında doğrulanmış emisyon raporuna sahip mi?

Soru 3: Tesis Türkiye ETS kapsamında emisyon tahsisatı/uyum yükümlülüğüne tabi mi?

Bu üç sorunun cevapları birbirinden farklı olabilir.

9. Germencik açısından özel değerlendirme

Aydın’ın jeotermal üretiminin önemli bir bölümü Germencik ve çevresinde yoğunlaşmaktadır.

Bu nedenle Germencik için yalnızca elektrik üretim kapasitesinin değil, aşağıdaki unsurların birlikte değerlendirilmesi gerekir:

Jeotermal rezervuar

↓

Üretim kuyuları

↓

JES

↓

Elektrik üretimi

↓

Flash/separasyon süreci

↓

NCG/CO₂ oluşumu

↓

Atmosfere salım veya reenjeksiyon

↓

Net sera gazı emisyonu

Bu zincir, jeotermal enerjinin “yenilenebilir” olması ile “emisyonsuz” olması arasındaki farkı ortaya koymaktadır.

10. Çevresel ve halk sağlığı açısından karbon analizinin genişletilmesi

Aydın’daki jeotermal santrallerin çevresel değerlendirmesi yalnızca CO₂ üzerinden yapılmamalıdır.

Özellikle Germencik gibi yoğun jeotermal üretim bölgelerinde:

• H₂S,
• CO₂,
• bor,
• arsenik,
• cıva,
• ağır metaller,
• jeotermal akışkanın yüzey sularına karışması,
• yeraltı suyu etkileri,
• tarımsal topraklara taşınım,
• tarımsal ürünlerde birikim

gibi parametreler de ayrıca değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla karbon performansı iyi olan bir tesisin diğer çevresel etkilerinin de otomatik olarak düşük olduğu sonucuna varılamaz.

Aynı şekilde karbon kredisi elde edilmiş olması, tesisin tüm çevresel etkilerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.

11. Aydın JES’leri için önerilen kapsamlı veri tabanı

Aydın’daki bütün JES’lerin bilimsel olarak karşılaştırılması için aşağıdaki veri tabanının oluşturulması önerilmektedir:

Not: Tablodaki “Doğrulanmalı” ifadeleri, tesisin ilgili mekanizmaya dahil olmadığı anlamına gelmez. Tesis bazında güncel resmî kayıt veya ilgili karbon standardının proje kaydı görülmeden kesin hüküm verilmemesi gerektiğini ifade eder.

12. Sonuç

Aydın’daki jeotermal enerji tesislerinin karbon sistemi açısından değerlendirilmesinde tek bir “karbon kredisi var/yok” yaklaşımı yeterli değildir.

Bilimsel değerlendirme aşağıdaki dört basamakta yapılmalıdır:

1. Gerçek CO₂/NCG emisyonu

2. NCG’nin atmosfere salınıp salınmadığı veya reenjeksiyonla geri basılıp basılmadığı

3. Gönüllü karbon standardı kapsamında doğrulanmış karbon kredilerinin bulunup bulunmadığı

4. Tesisin Türkiye ETS ve İRD kapsamındaki güncel hukuki statüsü

Bu nedenle Aydın’daki jeotermal santraller için hazırlanacak kapsamlı bir karbon araştırması, yalnızca santrallerin “yenilenebilir enerji” statüsünü değil, yaşam döngüsü ve işletme aşamasındaki gerçek sera gazı emisyonlarını da dikkate almalıdır.

Özellikle Germencik havzasında yoğun jeotermal üretimin bulunması nedeniyle; CO₂/NCG emisyonları, H₂S, reenjeksiyon, yeraltı suyu, yüzey suyu, toprak ve tarımsal üretim verilerinin aynı CO₂/NCG emisyonları, H₂S, reenjeksiyon, yeraltı suyu, yüzey suyu, toprak ve tarımsal üretim verilerinin coğrafi sistem içerisinde değerlendirilmesi gerekmektedir.

Bu yaklaşım, Aydın’daki jeotermal enerji üretiminin hem iklim değişikliği politikası hem de çevresel ve halk sağlığı politikaları bakımından daha bütüncül biçimde değerlendirilmesini sağlayacaktır.

Önerilen sonraki teknik çalışma

Aydın için en sağlıklı yöntem, her JES’i tesis bazında inceleyerek aşağıdaki belgelerden veri toplamaktır:

• ÇED dosyaları,
• ÇED kararları,
• EPDK lisans bilgileri,
• Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ruhsat bilgileri,
• Çevre izinleri,
• sera gazı İRD raporları,
• Gold Standard proje kayıtları,
• Verra/VCS proje kayıtları,
• I-REC kayıtları,
• işletmecilerin sürdürülebilirlik raporları,
• emisyon ölçüm sonuçları,
• üretim ve reenjeksiyon kuyusu bilgileri.