Son 30-40 yıllık sürece baktığımızda Aydın’da büyüklük ve sayısal bakımından pek çok enerji üretim ve sanayi işletmesi kurulduğu, faaliyet gösterdiği görülmektedir. Bunlara en iyi örnek Aydın’da kurulan jeotermal enerji santralleri (JES) ve Söke Kipaş Kâğıt Fabrikasıdır.
Aydın ili dünyada birim yüzölçümü başına en fazla JES’in kurulduğu ve jeotermal kaynaklardan en fazla enerji üretiminin yapıldığı yerleşim yeridir.
Söke Kipaş Kâğıt Fabrikası ise Avrupa’nın en büyük kâğıt fabrikasıdır. Günlük kâğıt üretim kapasitesi 2000-3500 ton.
Aydın’da hem sayısal hemde üretim kapasitesi bakımından pek çok JES ve sanayi işletmesi kurulmuş ve faaliyet göstermesine rağmen maalesef bunların tek başına Aydın’ın kalkınma göstergeleri üzerinde olumlu etkileri olmamıştır. Aksine Aydın’ın, sağlık-çevre ve tarım göstergeleri, sosyal yaşantısı üzerine pek çok olumsuz etkilere sebep oldukları görülmektedir.
Germencik Çevre ve Doğa Derneği olarak JES ve Kâğıt Fabrikaları gibi büyük sanayi işletmelerinin Aydın’a yükledikleri “Çevresel ve Sağlık Maliyetleri, Ekonomik ve Sosyal/Kültürel Kayıpları” yani Toplam Toplumsal Maliyeti ölçen ve görünür kılan hesaplama modeli geliştirdik.
Bir başka ifade ile bu hesaplama modeli ile Aydın’daki JES ve Kâğıt Fabrikası faaliyetlerinin toplumun sağlığından, çevresinden ve geleceğinden aldığı/çaldığı bedelin TL cinsinden miktarını tespit ettik.
Bu hesaplama modelinin sonuçlarına bakıldığında Aydın’da JES ve sanayi işletme yatırımlarının hangisinin-nereye-ne kadar-nasıl yapılmasının ve faaliyet göstermesinin gerçekçi-bilimsel-toplumsal ve çevreci bir yatırım olduğunun yeniden gözden geçirilmesinin ve planlanmasının zorunluluğu net bir şekilde görülmektedir.
Germencik Çevre ve Doğa Derneği olarak yapmış olduğumuz araştırma sonuçlarını, önerilerimizi Enerji ve Tabii Kaynaklar-Sağlık-Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlıklarına göndererek, Aydın’da enerji üretim ve sanayi işletmelerinin planlama ve izin süreçlerinde toplumdan yana yeni politika geliştirebilmeleri konularında, Aydın’da halkın üzerine yüklenen ağır Toplam Toplumsal Maliyetin azaltılmasına katkı sunmak istedik.
Araştırma sonuçları ve ilgili bakanlıklara ilettiğimiz dilekçelerin içeriği şu şekildedir;
T.C. ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR-SAĞLIK-ÇEVRE BAKANLIKLARINA
Konu: Aydın İlinde Jeotermal Enerji ve Büyük Ölçekli Sanayi Yatırımlarının Toplumsal Maliyetleri Hakkında Bilimsel Görüş ve Politika Önerileri
Sayın Bakanlık Yetkililerine,
Aydın ili, jeotermal enerji üretimi ve büyük ölçekli sanayi faaliyetlerinin (özellikle kâğıt sanayi) Türkiye genelinde en yoğunlaştığı iller arasında yer almaktadır. Bu yatırımların ülke ekonomisi ve enerji arz güvenliği açısından taşıdığı önem yadsınamaz olmakla birlikte, il genelinde son yıllarda ortaya çıkan sağlık, çevre, tarım ve sosyal etkiler, mevcut değerlendirme ve izin mekanizmalarının yeterliliğinin yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır.
Tarafımızca yürütülen ve Aydın ili özelinde geliştirilen “Jeotermal–Sanayi Kaynaklı Toplumsal Maliyet Hesaplama Modeli”, üretim faaliyetlerinin neden olduğu dışsallaştırılmış maliyetleri ilk kez birim üretim (TL/kWh – TL/ton) bazında sayısallaştırarak ortaya koymaktadır.
1. Temel Bulgular
1. Aydın genelinde jeotermal elektrik üretiminde 1 kWh başına toplumsal maliyet 1,4 – 2,0 TL aralığında hesaplanmıştır. Germencik ve İncirliova ilçelerinde bu değer 2 TL/kWh eşiğini aşmaktadır.
2. Söke Havzası odaklı kâğıt sanayi faaliyetlerinde 1 ton üretim başına toplumsal maliyet 3.500 – 6.500 TL aralığındadır.
3. Jeotermal enerjinin Aydın özelindeki toplumsal maliyeti, doğalgaz ile benzer, bazı ilçelerde ise kömür kaynaklı üretime yaklaşmaktadır.
4. Rüzgâr ve güneş enerjisi yatırımları, aynı enerji çıktısını 10–20 kat daha düşük toplumsal maliyetle sağlayabilmektedir.
2. Değerlendirme
Elde edilen bulgular, mevcut Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) uygulamalarının:
• Kümülatif etkileri,
• İlçe bazlı sağlık yükünü,
• Uzun dönemli tarımsal ve sosyal kayıpları
yeterince yansıtamadığını göstermektedir. Bu durum, bazı bölgelerde ekonomik üretimin kamu yararına dönüşmesini engelleyen bir tablo ortaya çıkarmaktadır.
3. Politika ve Uygulama Önerileri
1. Jeotermal ve büyük ölçekli sanayi yatırımları için ÇED süreçlerine ek olarak zorunlu Sağlık Etki Değerlendirmesi (SED) uygulamasına geçilmesi,
2. Ruhsat, kapasite artışı ve teşvik kararlarında TL/kWh ve TL/ton toplumsal maliyet göstergelerinin karar kriteri olarak kullanılması,
3. Jeotermal yatırımlar için ilçe bazlı kümülatif yük üst sınırlarının belirlenmesi,
4. Toplumsal maliyeti yüksek faaliyetler için kirleten öder ilkesi kapsamında sağlık ve çevre teminat mekanizmalarının oluşturulması,
5. Aydın ilinde yeni enerji yatırımlarında rüzgâr ve güneş enerjisine öncelik verilmesi, jeotermal yatırımların ise sınırlı ve denetimli şekilde planlanması.
4. Sonuç ve Talep
Aydın ili örneği, üretim büyüklüğünün tek başına kalkınma göstergesi olmadığını; sağlık, çevre ve tarım üzerindeki yükler hesaba katılmadığında kamu yararının ortadan kalkabildiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.
Bu çerçevede, yukarıda sunulan bilimsel bulguların Bakanlığınızca yürütülen mevzuat, planlama ve izin süreçlerinde dikkate alınmasını; özellikle jeotermal ve sanayi yatırımlarına ilişkin değerlendirme mekanizmalarının kümülatif ve mekânsal etki esaslı olarak yeniden yapılandırılmasını saygıyla arz ederiz.
Bilgilerinize sunarız.
Saygılarımızla,
Ad Soyad
Unvan / Kurum
İletişim Bilgileri
NOT: Tüm duyarlı Aydın halkı ve kuruluşların bu dilekçe örnekleri ile ilgili bakanlıklara başvurmaları, JES enerji üretimi ve sanayi yatırımların Aydın’da sebep oldukları Toplam Toplum Maliyetinin azaltılmasına katkı sunacaktır.