DSÖ’ne bildirilen tüm hastalıkların yüzde 80’den, kanserlerin yüzde 90’dan, tüm ölümlerin yüzde 25’den çevresel faktörler sorumludur.
Dünyada her yıl çevre kirliliğine bağlı 12.7 milyon insan ölmekte.
Bu ölümlerin 7 milyonu hava kirliliğine, 2 milyonu su kirliliğine bağlı meydana gelmektedir.
Yine dünyada, çevre kirliliğine bağlı her yıl 1.7 milyon insan kanser olmaktadır.
Bilimsel çalışma sonuçlarına göre Kalp ve Beyin Damar, Dolaşım ve Solunum Sistemi Hastalıkların yüzde 30-40’nın sebebi çevresel faktörlerdir.
Aydın ili son yıllarda giderek artan çevre kirliliği ve bu kirliliklere bağlı ortaya çıkan ekolojik, sağlık, ekonomik ve sosyal problemler ile gündeme gelmektedir.
Aydın’da en önemli çevre kirlilik sebepleri; endüstriyel ve kentsel atıklar/atıksular, jeotermal akışkanlar ve yoğuşmayan gazlar, zirai ilaçlar, maden atıkları/atıksuları, çimento ve kâğıt fabrikaları atıkları/atıksularıdır.
Aydın’da TBMM araştırma komisyonlarının, bakanlıkların, üniversitelerin, bağımsız bilim adamlarının, odaların, birliklerin yapmış olduğu çalışmalar ve yayınlar çevre kirliliğine sebep olan unsurların Aydın’da hastalık, kanser ve ölüm artışlarına sebep olmaktadır.
Bilimsel çalışmalardan bağımsız olarak Aydın halkı arasında insanların kendi günlük yaşantısı, gözlemleri ve tecrübelerine göre çevre kirliliğine sebep olan unsurlar hastalık, kanser ve ölüm artışlarına sebep olduğu inancı yaygındır.
Aydın’da bazı köyler artık kanser köyü diye anılmakta.
Son 10-15 yıllık sürece bakıldığında Aydın’da yaşayan her hanede mutlaka bir kanser hastası yada kansere bağlı bir ölüm meydana geldiği görülmektedir.
TÜİK verilerine göre Aydın’da en fazla hastalık, kanser, ölüm, mental retardasyon, nörolojik hastalıklar, anomalili ve erken doğum vakaları; yerüstü ve yer altı su kirliliklerin, hava ve toprak kirliliğinin, tarımsal ürün ve gıda kirliliğinin en yoğun olduğu ve görüldüğü kırsal bölgelerde görülmektedir.
Aydın’da mevcut durum bu doğrultuda artış göstermesine rağmen, bazı resmi kurum ve siyasi makamlar TÜİK ve devletin bazı verilerini referans göstererek, Aydın’da gerçek durumun halkın-sivil toplum kuruluşların-odaların söylediği gibi olmadığını mütemadiyen dile getirmekte, polemik konusu yapmaktadır.
Peki bu kaotik ortamın sebebi nedir ve nereden kaynaklanmaktadır? Gerçek durum nedir?
Türkiye’de istatistik ve veri kaynakları gündeme geldiğinde, TÜİK ön plana çıkmaktadır.
TÜİK ve DSÖ verilerine göre dünyada ve Türkiye’de ölüme en fazla sebep olan hastalıklar sırası ile; Dolaşım Sistemi Hastalıkları, Kanserler, Solunum Sistemi Hastalıklarına bağlı ölümlerdir. TÜİK ve DSÖ verilerinde dördüncü sırada Bilinmeyen Sebepler yer almaktadır.
Son 10-15 yıllık sürece kadar TÜİK’in Aydın ili ile ilgili sağlık veri sonuçlarının bilimsel çalışmalar, halkın gözlem ve tespitleri ile uyuştuğu görülmekte idi.
TÜİK ölüm verilerine bakıldığında; 2019 yılında Aydın ili Türkiye’de Dolaşım Sistemi Hastalıklarına bağlı en fazla ölümün meydana geldiği 1’ci, 2020 ve 2021 yıllarında 2’ci, 2022 yılında 6’cı il olduğu görülmektedir.
Ne hikmetse Aydın’da hastalık, kanser ve ölümlere sebep olan çevre kirlilik unsurları son yıllarda artmış olmasına rağmen TÜİK’in 2023, 2024, 2025 yılı ölüm istatistik verilerine bakıldığında Aydın ilinin ölüme sebep olan hastalıkların en fazla görüldüğü iller sıralamasında yer almaz hale geldiği görülmektedir. TÜİK verilerine göre Aydın ili bu hastalıklara bağlı ölüm oranları bakımından Türkiye’de ilk 10 il arasında yer almamaktadır.
Oysaki normalde hastalıklara sebep olan risk faktörlerinin ve hastalıkların görülme sıklıklarının yıllar içinde yavaş yavaş artış yada yavaş yavaş azalış trendi göstermesi gerekirken, Aydın ilinde hastalıkların ve hastalıkların sebep olduğu ölümlerin çok hızlı azaldığı görülmektedir.
Aydın iline ait TÜİK verilerine bakıldığında; TBMM, Sağlık Bakanlığı, ADÜ Tıp Fakültesi, Sağlık Müdürlükleri, TTB ve Tabip Odalarınca yapılan bilimsel çalışma ve halkın gözlemlerine aykırı olacak şekilde Aydın’da kanser hastalığına bağlı ölüm verileri ve Aydın ilinin Türkiye içindeki sıralaması dikkat çekmektedir.
TÜİK’in son 5 yıllık verilerine göre Aydın ili Türkiye’de kanser hastalığına bağlı ölüm oranların en az olduğu son 10 il arasında yer almaktadır.
Bu verilere göre Aydın ili kansere bağlı ölümlerde 2022 ve 2023 yıllarında sondan 9’cu, 2024 yılında sondan 10’cu, 2025 yılında ise sondan 4’cü il olmuştur.
2025 yılı TÜİK Türkiye ölüm istatistikleri sıralamasına bakıldığında Aydın ili ölüm istatistikleri sonuçlarının Türkiye ve dünya sonuçlarından farklı olduğu görülmektedir.
Türkiye’de ölüme sebep olan hastalıklar sıralaması;
1) Dolaşım Sistemi Hastalıkları (%34.7) 2) Kanserler (%16.1) 3) Solunum Sistemi Hastalıkları (%15.1) 4) Bilinmeyen Sebepler (%8) şeklinde iken
Aydın’da;
1) Dolaşım Sistemi Hastalıkları (%33.4) 2) Bilinmeyen Sebepler (%27.9)
3) Kanserler (%11.2) 4) Solunum Sistemi Hastalıkları (%8.9) şeklindedir.
Dünya ve Türkiye’de, Aydın iline ait ölüm istatistikleri sonuçlarına benzer bir sonucu bulmak mümkün değildir.
Bakıldığında Aydın ilinde Sebebi Bilinmeyen ölümlerin sayısı Kanser ve Solunum Sistemi Hastalıklarına bağlı ölüm sayılarının toplamından çok fazla. Neredeyse Aydın’da Sebebi Bilinmeyen ölüm sayıları toplam ölümler içinde 1’ci sırada yer alacak.
Bu sonuçları bilimle, mantıkla, saha ve dünya gerçekleri ile açıklamak mümkün değildir.
Böyle bir sonucun olması mümkün değildir, varsa da bu sonuç çok manalıdır.
Peki yapılmış bilimsel araştırmalar ve halkın gözlemleri ile TÜİK verileri nasıl bu kadar farklı çıkmış olabilir yada çıkmış gibi gösterilmektedir?
2025 yılı TÜİK verilerine göre; Dünyada ve Türkiye genelinde en fazla ölüme sebep olan hastalıklar sıralamasında 4’cü sırada yer alan Sebebi Bilinmeyen Ölüm Sayılarının Türkiye’de en fazla olduğu 1’ci il %27,9 ile Aydın olmuştur.
Bu oran Türkiye ortalamasından 3,5 kat fazladır.
Bu duruma göre 2025 yılında Aydın’da ölenlerin neredeyse üçte birinin sebebi belli değildir yada açıklanmamaktadır. Bu rakam çok yüksektir.
2022-2025 yılları dönemine ait TÜİK verilerine bakıldığında, Türkiye’de Sebebi Bilinmeyen Ölüm Sayısı artışının %217 ile en fazla Aydın ilinde gerçekleştiği görülmektedir.
Bu dönemde Aydın ilinde Sebebi Bilinmeyen ölüm artış oranı Türkiye ortalama artış oranından 3,17 kat fazla gerçekleşmiştir. Bu rakam da çok yüksektir.
Peki Aydın ilinde niye bu dönemlerde Sebebi Bilinmeyen ölümler ve ölüm artışları olmuştur?
Aydın ilinin Türkiye’nin diğer illerinden neyi eksik yada fazla ki Aydın ili Sebebi Bilinmeyen ölüm sayıları ve artışlarında dünya ve Türkiye’de birinci olmuş, olmaya devam etmektedir?
Aydın’da meydana gelen ölümlerin üçte birinin Sebebi Bilinmezken Aydın ilinde kanser oranları ve kansere bağlı ölümler çok az demek, çevre kirlilik sebepleri kanser yapmıyor demek, Aydın ilini kanser ölümlerinde Türkiye’de son 10 il arasında göstermek ne kadar doğru ve bilimsel, ne kadar inandırıcıdır, ne kadar samimidir?
Aydın’da Sebebi Bilinmeyen ölümlerin gerçek sebepleri belli olmadan ve açıklanmadan, bu ölümlerden kaçı kansere-kaçı Dolaşım Sistemi Hastalıklarına-kaçı Solunum Sistemi Hastalıklarına bağlı ölümlerdir diye şeffaf bir şekilde cevaplandırmadan, Aydın’da kanser ve diğer hastalıklara bağlı ölümler artmıyor, çevre kirlilikleri kanser-hastalık ve ölümlere sebep olmuyor demek doğru mudur?
Bu tavır çok yanıltıcı ve art niyetli, gerçekleri gizleme ve saptırma yaklaşımı değil midir?
Görünen o ki Aydın’da bazı konular ve gerçekler kamuoyuna zamanında-doğru ve şeffaf bir şekilde, açıklanmamakta-yansıtılmamakta.
Sonuçlara bakıldığında Aydın’da bazı kurumlar tarafından yapılan bu tutum ve işlemler bilmeyerek, istemeyerek veya tesadüfen yapılan işlemler olmayıp, belli amaca ve kesime hizmet etmek adına yapılan işlemler algısı yaratmakta.
Bu amacın da sebebi Aydın’da bazı enerji-sanayi-maden sektörlerinin sebep olduğu ekolojik-sağlık-ekonomik erozyonlarını görünmez kılmak, halkın tepkisini kırıp bu sektörlerin ve işlemlerin kabulünü sağlamak olabileceği görülmektedir.
Sonuç olarak bakıldığında; Aydın’da çevre kirliliğine bağlı olarak kanser, hastalık ve ölümler her geçen gün artarken, TÜİK verileri ile bu gerçek rakamları açıklamayıp, Aydın’daki ölümlerin üçte birini Sebebi Bilinmeyen ölümler sınıfına sokarak, Aydın’da çevre kirliliğine bağlı kanser-hastalık ve ölümler artmıyor, tüm çevre kirletici unsurlar masum ve temiz görüntüsü yaratılmak istenmektedir.