ÖZET
Bu çalışma, Türkiye’nin en önemli tarımsal üretim havzalarından olan Büyük Menderes Havzası ve Gediz Havzası’nda yoğunlaşan jeotermal enerji üretim faaliyetlerinin başta incir, zeytin, pamuk, üzüm ve çilek olmak üzere tarımsal üretim üzerindeki etkilerini değerlendirmektedir.
Mevcut literatür, saha gözlemleri ve resmi kurum verileri birlikte analiz edildiğinde; jeotermal santrallerin (JES):
• Atmosferik nem artışı
• Hidrojen sülfür (H₂S) ve SO₂ emisyonları
• Yüzey ve yeraltı sularında bor ve ağır metal birikimi
gibi etkiler üzerinden tarımsal verim ve kaliteyi olumsuz etkilediği görülmektedir.
Sonuçlar, mevcut uygulama biçimiyle jeotermal enerji üretiminin havza bazlı sürdürülebilir tarım ile uyumlu olmadığını göstermektedir.
1. GİRİŞ
Jeotermal enerji, teorik olarak düşük karbonlu bir enerji kaynağı olarak kabul edilmesine rağmen, uygulama biçimine bağlı olarak ciddi çevresel riskler oluşturabilmektedir.
Özellikle Türkiye’nin batısında yer alan:
• Aydın
• Manisa
• İzmir
illeri, hem jeotermal potansiyelin hem de yüksek katma değerli tarımın çakıştığı kritik alanlardır.
Bu çalışma, şu temel soruya odaklanmaktadır:
Jeotermal enerji üretimi, mevcut uygulama biçimiyle tarımsal sürdürülebilirliği tehdit etmekte midir?
2. MATERYAL VE YÖNTEM
Bu araştırmada:
• TÜİK verileri
• Bakanlık raporları
• Üniversite tezleri (ADÜ, EÜ)
• Saha gözlemleri
birlikte değerlendirilmiştir.
Analiz üç ana eksende yapılmıştır:
1. Toprak ve su kimyası (Bor, ağır metaller)
2. Atmosferik değişkenler (nem, gaz emisyonları)
3. Ürün bazlı verim ve kalite değişimleri
3. BULGULAR
3.1. İncir Üzerine Etkiler
İncir üretimi, özellikle düşük nem ve kontrollü kuruma koşullarına bağımlıdır.
Jeotermal faaliyetler:
• Bağıl nemi artırmakta
• Bor ve ağır metal birikimine yol açmakta
Bu durum:
• Aflatoksin riskini artırmakta
• İhracat geri dönüşlerine neden olmakta
• Verim ve kaliteyi düşürmektedir
Saha çalışmaları, JES’e yakın alanlarda:
• Bor
• Kadmiyum
• Kükürt
birikiminin anlamlı şekilde arttığını göstermektedir.
3.2. Zeytin Üzerine Etkiler
Zeytin üretimi, özellikle:
• Düşük nem
• Stabil sıcaklık
koşullarına ihtiyaç duyar.
Jeotermal kaynaklı:
• Nem artışı
• Asit yağmurları
• Bor toksisitesi
sonuçları:
• Çiçeklenme kaybı
• Meyve tutumunda azalma
• Ağaç kuruması
ile ilişkilendirilmiştir.
Bazı sahalarda toprak bor düzeyi 9 mg/kg seviyesine ulaşmış ve bu değer toksik sınırların üzerindedir.
3.3. Pamuk Üzerine Etkiler
Pamuk üretimi açısından kritik faktörler:
• Nem (%45–50 optimal)
• Sıcaklık
• Su kalitesi
2018 sezonunda:
• Nem %70–80 seviyelerine çıkmış
• Koza gelişimi baskılanmış
Bor toksisitesi:
• Lif kalitesi düşüşü
• Verim kaybı
ile doğrudan ilişkilidir.
3.4. Üzüm Üzerine Etkiler
Üzüm üretimi özellikle Alaşehir ve Salihli bölgelerinde yoğunlaşmaktadır.
Jeotermal etkiler:
• Asit yağmurları
• H₂S gazı
• Yüksek bor içeriği
sonucunda:
• Yaprak yanıkları
• Ürün çürümesi
• Bağ alanlarında daralma
gözlenmiştir.
3.5. Çilek Üzerine Etkiler
Çilek üretimi, özellikle Sultanhisar ve Köşk ilçelerinde yoğunlaşmaktadır.
Deneysel çalışmalar göstermektedir ki:
• Jeotermal su oranı arttıkça
• Bitki gelişimi azalmakta
• Meyve oluşumu durmakta
%50 ve üzeri jeotermal su kullanımında:
• Bitkiler tamamen kurumuştur
4. TARTIŞMA
Elde edilen bulgular üç temel mekanizmaya işaret etmektedir:
4.1. Kimyasal Etki
• Bor
• Arsenik
• Ağır metaller
→ Toprak ve bitki toksisitesi
4.2. Atmosferik Etki
• H₂S
• SO₂
• Nem artışı
→ Hastalık ve kalite kaybı
4.3. Fiziksel Etki
• Arazi kaybı
• Toprak yapısının bozulması
→ Üretim alanı daralması
5. SONUÇ
Büyük Menderes ve Gediz havzalarında mevcut jeotermal uygulamalar:
• Tarımsal verimliliği azaltmakta
• Ürün kalitesini düşürmekte
• İhracat risklerini artırmakta
• Ekosistem sağlığını tehdit etmektedir
Bu haliyle:
Jeotermal enerji üretimi “temiz ve sürdürülebilir” bir kaynak olarak değerlendirilemez.
6. ÖNERİLER
• Zorunlu re-enjeksiyon sistemi uygulanmalı
• Tarım alanlarında JES kurulumu yasaklanmalı
• Havza bazlı çevresel etki değerlendirmesi yapılmalı
• Sürekli bor ve ağır metal izleme sistemi kurulmalı