Türkiye'de tarım politikalarının temel hedefi yalnızca üretim miktarını artırmak veya tüketiciye ucuz gıda sağlamak olmamalıdır. Aynı zamanda üreticinin ürettiği üründen geçimini sağlayabileceği, yatırım yapabileceği ve gelecek yıl yeniden üretime devam edebileceği bir ekonomik sistem oluşturulmalıdır. Bugünkü temel sorunlardan biri, tarımsal üretimin ekonomik yükünün büyük ölçüde çiftçinin üzerine bırakılmasıdır.
Çiftçi: Mazot, gübre ve tohum maliyetlerini kendisi karşılıyor; Sulama, elektrik ve işçilik giderlerini kendisi üstleniyor; İklim değişikliği, kuraklık, don ve hastalık riskini taşıyor; Ürünün hangi fiyattan satılacağını kontrol edemiyor; Ürünü satmak için çoğu zaman tüccarın ve aracının belirlediği fiyatı kabul ediyor; Üretim sezonunu tamamlamak için kredi ve borç kullanıyor; Buna karşılık tarımsal destekler çoğu zaman üreticinin gerçek maliyet ve gelir kaybıyla yeterince ilişkilendirilemiyor.
Bu nedenle Türkiye'de yeni tarım politikasının beş temel ilkesi olmalıdır:
•Üreticinin maliyetini karşılayan ve makul gelir sağlayan fiyat politikası.
•Tarımsal girdi maliyetlerini düşüren kamu politikası.
•Üretim öncesinde açıklanan, öngörülebilir ve yeterli destek sistemi.
•Üreticinin pazarlık gücünü artıran kooperatifçilik ve kamusal piyasa düzenlemesi.
•Tarım arazilerini, suyu, toprağı ve biyolojik çeşitliliği koruyan üretim modeli.
A) Tarımsal üretim maliyetlerinin düşürülmesine yönelik öneriler
Türkiye'de çiftçinin en önemli sorunlarından biri, ürününü satarken fiyat belirleyememesine karşılık üretim yaparken hemen hemen bütün maliyetleri piyasa koşullarında satın almak zorunda kalmasıdır. Bu nedenle girdi maliyetlerinin azaltılması, tarım politikalarının öncelikli konusu olmalıdır.
- Mazot maliyetlerinin düşürülmesi
Hedef çiftçinin üretim öncesi finansman ihtiyacını azaltmak ve mazot maliyetinin ürün fiyatına bindirdiği yükü düşürmek olmalı.
- Gübre maliyetlerinin düşürülmesi
Gübre fiyatları, tarımsal üretimin en önemli maliyet kalemlerinden biridir. Üreticinin gübre kullanımını azaltması kısa vadede maliyet tasarrufu sağlasa da uzun vadede toprak verimliliğini ve ürün kalitesini düşürebilir.
- Elektrik ve sulama maliyetlerinin azaltılması
Sulama maliyetleri, özellikle Büyük Menderes Havzası gibi tarımsal üretimin suya bağımlı olduğu bölgelerde çiftçinin gelirini doğrudan etkiliyor.
- Tohum, fide, fidan ve tarımsal ilaç maliyetlerinin düşürülmesi
Türkiye'nin tohum, fide, fidan ve bitki koruma ürünlerinde dışa bağımlılığının azaltılması için yerli araştırma ve üretim kapasitesi güçlendirilmelidir.
Bu yaklaşımın amacı yalnızca çiftçinin daha az para harcaması değil, aynı zamanda toprağın, suyun ve gıda güvenliğinin korunmasıdır.
B) Üretici desteklerinin artırılması ve yeniden düzenlenmesi
Türkiye'de tarımsal desteklerin temel sorunu yalnızca miktarlarının yetersizliği değildir. Desteklerin zamanlaması, dağılımı, ürün bazında yeterliliği ve üreticinin gerçek gelirine etkisi de sorgulanmalıdır.
- Destekler üretim maliyetine göre belirlenmelidir;
- Destekler üretim öncesinde açıklanmalı ve ödenmelidir;
- Küçük ve orta ölçekli üreticiye pozitif ayrımcılık;
C) Afet ve gelir kaybı sigortası
TARSİM'in kapsamı genişletilmelidir. Kuraklık ve aşırı sıcaklık riskleri daha etkin güvenceye alınmalıdır. Don, dolu, sel ve aşırı yağış zararlarının karşılanma koşulları iyileştirilmelidir. Ürün bazında verim sigortası yaygınlaştırılmalıdır. Sigorta primlerinin küçük üreticiler açısından daha büyük bölümü kamu tarafından karşılanmalıdır. Büyük afetlerde sigorta kapsamı dışında kalan üreticiler için gelir kaybı destek mekanizması kurulmalıdır. Özellikle incir, zeytin, üzüm, narenciye ve pamuk gibi farklı iklim risklerine maruz kalan ürünlerde ayrı sigorta modelleri geliştirilmelidir.
Girdi desteği tek başına yeterli değildir. Çiftçinin gübre, mazot ve elektrik maliyetini düşürseniz bile ürününü zararına satmak zorunda kalıyorsa tarımsal gelir sorunu devam eder. Bu nedenle üretim maliyeti ile satış fiyatı arasında güvence mekanizması kurulmalıdır. Bu amaçla;
- Bölgesel maliyet esaslı taban fiyat belirlenmeli.
- Üretici gelirini koruma fonu kurulmalı.
D) Kooperatifçilik ve üreticinin pazarlık gücünün artırılması
Türkiye'de tarımsal ürünlerin önemli bir bölümünde üretici, ürününü tek başına pazarlamak zorunda kalıyor. Bu durum özellikle küçük üreticilerin tüccar ve büyük alıcılar karşısındaki pazarlık gücünü azaltıyor.
Önerilen kooperatifçilik modeli; Kooperatifler sadece ürün toplayan kuruluşlar olmamalıdır. Üretimin bütün aşamalarında ekonomik aktör haline getirilmelidir.
Kooperatif hizmetinin çiftçiye sağlayacağı fayda; düşük girdi maliyeti, yatırım giderlerinin azalması, hasat döneminde zorunlu satışın önlenmesi, katma değerin üreticide kalması, daha güçlü pazarlık ve pazar erişimi, lojistik maliyetlerinin düşmesi.
•Ürün kalite laboratuvarı, göre daha yüksek satış fiyatı.
Üreticiden tüketiciye doğrudan satış; Büyükşehirlerde üretici pazarları, kooperatif satış noktaları ve dijital satış platformları geliştirilmelidir. Amaç, üreticinin ürününü daha yüksek fiyatla satarken tüketicinin de daha düşük fiyatla kaliteli gıdaya ulaşabilmesidir.
E) Kamu tarafından tarımsal depolama ve işleme yatırımlarının artırılması
Çiftçinin hasat döneminde ürününü hemen satmak zorunda kalmasının en önemli nedenlerinden biri depolama ve finansman eksikliğidir. Bu sorunun çözümü için kamu, belediyeler, kooperatifler ve üretici birlikleri arasında ortak yatırım modeli geliştirilmelidir.
Burada temel ilke: Çiftçi, ürününü hasat ettiği gün satmak zorunda kalmamalıdır.
F) Tarımsal kredi ve borçlanma sisteminin yeniden düzenlenmesi
Çiftçinin borç yükü, ürün fiyatı düşüşünün etkisini büyütmektedir. Bu nedenle tarımsal krediler yalnızca ticari bankacılık mantığıyla değerlendirilmemelidir.
G) Tarımsal araştırma, eğitim ve teknoloji yatırımları artırılmalıdır
Türkiye'de tarımsal verimliliğin artırılması yalnızca daha fazla gübre, ilaç ve su kullanılmasıyla sağlanamaz. Verimlilik artışı, bilimsel araştırma ve doğru üretim teknikleriyle sağlanmalıdır.
OECD'nin 2026 Türkiye değerlendirmesi bu konuda önemli bir tespit içeriyor: Türkiye'de tarımsal kamu desteklerinin önemli bölümü fiyat desteği, alan bazlı ödemeler ve girdiler üzerinden sağlanırken tarımsal bilgi, araştırma ve yenilik sistemlerine ayrılan payın OECD ortalamasının altında olduğu belirtiliyor. OECD, araştırma, yayım ve danışmanlık yatırımlarının güçlendirilmesini öneriyor.
Bu değerlendirme, yalnızca çiftçiye para aktarmak yerine üretim kapasitesini geliştiren yatırımların da artırılması gerektiğini ortaya koyuyor.
E) Tarım politikaları su, toprak ve çevre korumasıyla birlikte yürütülmelidir
Tarım politikası yalnızca ekonomik bir politika değildir. Aynı zamanda su güvenliği, toprak varlığı, gıda güvenliği ve halk sağlığı politikasıdır. Özellikle Aydın ve Büyük Menderes Havzası açısından bu konu yaşamsal önemdedir.
- Tarımsal su kaynaklarının korunması
- Tarım topraklarının korunması
- Çevre dostu üretime ekonomik destek
Bu yaklaşım, Aydın'ın incir, zeytin ve üzüm gibi ihracat değeri yüksek ürünlerinde hem çevreyi hem de ürün kalitesini koruyacaktır.
F) Devletin tarımsal destekleme politikası nasıl değiştirilmelidir?
Mevcut destekleme sisteminin de değerlendirilmesi gerekiyor. Türkiye'de 2025-2027 bitkisel üretim destekleme modeli temel destek, planlı üretim desteği ve üretimi geliştirme desteği üzerine kurulmuştur. 8 Eylül 2026 tarihinde yapılan düzenlemeyle 2026 yılı destek katsayısı dekara 367 TL'ye yükseltilmiştir. Örneğin pamukta temel ve planlı üretim desteklerinin toplamı dekara 1.652 TL olarak güncellenmiştir.
Ancak destek miktarındaki nominal artış, çiftçinin gerçek gelirindeki artışla aynı şey değildir. Desteklerin başarısı şu sorularla ölçülmelidir:
•Dekar başına toplam üretim maliyetinin yüzde kaçını karşılıyor?
•Üreticiye hangi tarihte ödeniyor?
•Enflasyondan arındırıldığında reel değeri artıyor mu?
•Küçük çiftçiye mi, büyük işletmeye mi daha fazla fayda sağlıyor?
•Üreticinin net gelirini ne kadar artırıyor?
OECD'nin 2026 değerlendirmesine göre Türkiye'de üretici destek tahmini, 2023-2025 döneminde brüt çiftlik gelirlerinin ortalama yüzde 10,8'i düzeyindedir. OECD ortalaması yüzde 14,3'tür. Bu oranlar, farklı ülkelerin destek yapıları dikkate alınarak değerlendirilmelidir; yalnızca bütçe harcamasını ifade etmez. Bu nedenle Türkiye'de destek politikası yeniden tasarlanırken yalnızca destek tutarlarının artırılması değil, desteğin üretici gelirine etkisinin ölçülmesi gerekir.
Önerilen yeni tarım politikası: 10 maddelik eylem programı
Aşağıdaki program, merkezi yönetim, yerel yönetimler, üniversiteler, kooperatifler ve üretici örgütleri arasında uygulanabilecek bir politika çerçevesidir.
•Üretim maliyeti: Mazot, gübre ve elektrik desteğinin artırılması
•Üretici geliri: Bölgesel maliyet esaslı gelir güvencesi
•Tarımsal kredi: Düşük faizli ve hasat dönemine uygun kredi
•Su yönetimi: Havza bazlı sulama ve su tasarrufu
•Kooperatifçilik: Ortak alım, depolama ve pazarlama
•Kamu alımları: Ürün bazlı müdahale ve stoklama
•İhracat: Üreticiyi koruyan dış ticaret politikası
•Tarımsal araştırma: Üniversite ve araştırma enstitülerinin güçlendirilmesi
•Sigorta: İklim ve gelir kaybı güvencesi
•Toprak koruma: Tarım arazisi ve su kaynaklarının korunması
Aydın ve Büyük Menderes Havzası için özel tarım politikası
Aydın'da tarımsal sorunları Türkiye genelinden ayrı değerlendirmek mümkün değildir. Ancak Aydın'ın incir, zeytin, üzüm, pamuk, kestane ve narenciye üretimindeki konumu nedeniyle bölgesel bir tarım koruma programına ihtiyacı vardır.
•İncir, zeytin, pamuk, üzüm ve kestane için ayrı üretim maliyeti ve gelir araştırması yapılması.
•Üretici satış fiyatlarının haftalık izlenmesi.
•İncir ve zeytinde bölgesel depolama ve işleme kapasitesinin artırılması.
•Üretici kooperatiflerinin ihracatçı ve sanayi kuruluşlarıyla doğrudan bağlantı kurması.
•Büyük Menderes Havzası'nda tarımsal su bütçesinin oluşturulması.
•Yeraltı ve yüzey sularında kirlilik izleme programlarının uygulanması.
•Jeotermal faaliyetlerin tarımsal toprak, su ve ürün kalitesi üzerindeki olası etkilerinin bağımsız olarak izlenmesi.
•İncir, üzüm ve zeytinde pestisit, ağır metal ve mikotoksin analizlerinin yaygınlaştırılması.
•Küçük aile işletmelerine ilave üretim ve gelir desteği sağlanması.
•Tarım arazilerinin enerji, sanayi ve yapılaşma baskısından korunması.
Özellikle incir ve zeytinde kalite kaybı yalnızca üreticinin o yılki gelirini etkilemez; Aydın'ın uluslararası pazar değerini ve uzun vadeli ihracat gücünü de tehdit eder.
Sonuç ve politika önerisi
Türkiye'nin tarım politikalarında köklü bir değişikliğe ihtiyaç vardır. Çiftçinin üretim maliyetlerini karşılayamadığı, ürününü zararına satmak zorunda kaldığı, buna karşılık tüketicinin gıdayı yüksek fiyatlarla satın aldığı bir ekonomik yapı sürdürülebilir değildir.
Tarımın geleceği yalnızca daha fazla üretim yapmakla güvence altına alınamaz. Üretimin ekonomik, sosyal ve ekolojik açıdan sürdürülebilir olması gerekir.
Bu nedenle devletin tarım politikasındaki önceliği şu üç hedef olmalıdır:
1. Üreticiyi korumak; Çiftçinin üretim maliyetini karşılayan, emeğinin karşılığını veren ve borçlanmadan üretime devam etmesini sağlayan bir gelir sistemi kurmak.
2. Tüketiciyi korumak; Üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkını azaltmak, gıda arzını güvence altına almak ve sağlıklı gıdaya erişimi sağlamak.
3. Tarımsal varlıkları korumak; Tarım topraklarını, su kaynaklarını, biyolojik çeşitliliği ve kırsal yaşamı gelecek kuşaklara aktarmak.
Temel politika yaklaşımı şu olmalıdır:
Tarım, yalnızca piyasa koşullarına bırakılabilecek bir ekonomik faaliyet değildir. Tarım gıda güvenliğinin, toplumsal refahın, kırsal istihdamın, çevresel sürdürülebilirliğin ve ulusal ekonomik bağımsızlığın temelidir.
Türkiye'nin çiftçisini korumak, yalnızca çiftçiye yardım etmek değildir. Türkiye'nin gıda geleceğini, ekonomik güvenliğini ve toplumsal refahını korumaktır.