(2021–2026 dönemi ve 2026–2027 sezonu görünümü)

Aydın inciri hâlâ Türkiye’nin ve dünyanın en önemli kuru incir merkezlerinden biridir. 2025/26 sezonunda Türkiye’de tescil edilen 71.496 ton kuru incirin 57.716 tonu Aydın’da gerçekleşmiştir. Aynı sezonda Türkiye’nin kuru incir ihracatı 52.440 ton, Aydın’ın ihracatı ise 40.360 ton olmuştur.

Ancak üreticinin ekonomik tablosu bu başarı görüntüsünden daha karmaşıktır.

Temel sonuç şu: Aydın incirinde üretim ve ihracat gücü korunurken, üreticinin karşı karşıya olduğu iklim, kalite, maliyet ve fiyat riskleri giderek büyümektedir.

Özellikle son iki sezonda: kuraklık + aşırı sıcak + kalite kaybı + aflatoksin/okratoksin riski + artan maliyet + fiyat belirsizliği birbirini besleyen bir ekonomik baskı oluşturmuştur.

1- Aydın’ın incirdeki ekonomik ağırlığı

2024 verilerine göre Aydın’da yaklaşık 38 bin hektar incir üretim alanı bulunuyor. Bu alan Türkiye’deki incir alanının yaklaşık %60’ına karşılık geliyor. 2023’te Aydın’da 205 bin ton yaş incir üretimi gerçekleşmişti. Ayrıca yaklaşık 16 bin çiftçinin incir üretimiyle uğraştığı belirtiliyor.

2026 itibarıyla Aydın Valiliği de yaklaşık 394 bin dekarlık alanda 6,6 milyon incir ağacı bulunduğunu açıkladı. Bu nedenle incir Aydın açısından sıradan bir tarımsal ürün değil:

İncir → çiftçi geliri → kırsal istihdam → ticaret → işleme → ihracat → döviz geliri

zincirinin önemli bir parçasıdır.

1-2021–2025 döneminde fiyat ve üretim

Aydın Ticaret Borsası’nın sezon verileri üreticinin karşılaştığı fiyat değişimini oldukça iyi gösteriyor.

*HMS: hazır müstahsil satışları için bildirilen ortalama.

2022–23 sezonunda Aydın’ın kuru incir tescili 75.016 ton, ortalama HMS fiyatı 46,25 TL/kg idi.

2023–24’te tescil 58.049 tona düşerken ortalama fiyat 98,83 TL/kg’a yükseldi.

2024–25’te Aydın tescili 54.085 tona inerken HMS fiyatı 168,33 TL/kg oldu.

2025–26’da ise Aydın tescili 57.716 tona çıkarken ortalama hazır müstahsil fiyatı 233,82 TL/kg olarak açıklandı.

Burada çok önemli bir nokta var: Nominal fiyat yaklaşık 7,5 katına çıkmış görünmesine rağmen bu, üreticinin gelirinin 7,5 kat arttığı anlamına gelmez.

Çünkü aynı dönemde: gübre, ilaç, mazot, işçilik, hasat, kurutma, ambalaj, nakliye, finansman

maliyetleri de ciddi biçimde yükseldi.

Dolayısıyla nominal fiyat artışı ile reel üretici refahını birbirinden ayırmak gerekiyor.

1-Üretim açısından alarm veren gelişme

2022–23 sezonunda Aydın’da 75.016 ton kuru incir tescil edilmişken:

2023–24 → 58.049 ton

2024–25 → 54.085 ton. seviyesine geriledi.

Bu yaklaşık olarak: 75.016 → 54.085 ton yani yaklaşık %28 üretim/tescil düşüşü anlamına geliyor.

2025–26’da 57.716 tona çıkış gerçekleşse de 2022–23 seviyesine dönülmüş değil.

Bu durum özellikle önemlidir çünkü üreticinin gelirinde iki değişken vardır:

Gelir = Üretim miktarı × Birim fiyat

Fiyat yükselirken üretim düşüyorsa, fiyat artışının önemli bölümü kaybedilen rekolteyi telafi etmeye gidiyor olabilir.

1-İklim değişikliği: artık ekonomik bir sorun

İncir üreticisi açısından en ciddi uzun vadeli tehditlerden biri su ve iklim. Özellikle: kuraklık, yağış rejiminin değişmesi, aşırı sıcak, meyve gelişme dönemindeki sıcaklık stresi, hasat döneminde yağış, düşük/uygunsuz nem dengesi. ürünün hem miktarını hem kalitesini etkiliyor.

Bu nedenle iklim değişikliği artık sadece ziraat mühendisliği problemi değil, doğrudan üretici gelir problemi haline gelmiş durumda.

1-Aflatoksin ve okratoksin: üreticinin görünmeyen ekonomik riski

Son iki sezonda sektörün en fazla üzerinde durduğu konulardan biri bu. 2025’te Aydın Ticaret Borsası doğrudan “aflatoksin ve okratoksin teyakkuzu” toplantısı gerçekleştirdi. Üretici, tüccar ve depoculara yönelik bilgilendirme yapıldı.

2026 sezonu öncesindeki sektör toplantısında da: aflatoksin, okratoksin, kurutma, depolama, gıda güvenliği. başlıkları yeniden gündeme geldi.

Ekonomik açıdan bunun anlamı çok büyük:

Örneğin bir üretici 1.000 kg incir üretiyor.

Bunun tamamının aynı kalite sınıfında olduğunu varsayamayız.

Kalite düşerse: 1.000 kg ürün yerine ekonomik olarak belki;

700–800 kg yüksek değerli ürün + düşük değerli ürün haline gelebilir.

Dolayısıyla üreticinin gerçek problemi sadece tonaj değil, kaliteli tonajdır.

1-Kurutma ve depolama üreticinin gelirini belirliyor

İncirde üretim ağacın üzerinde bitmiyor.

Hasat → kurutma → ayıklama → depolama → analiz → satış

sürecinin her aşaması ürünün fiyatını değiştirebiliyor.

Aydın’da 2025 itibarıyla 142 kuru incir işleme/paketleme tesisi ve 167 kuru incir deposu bulunduğu ve gıda güvenliği kapsamında yüzlerce denetim yapıldığı bildirildi.

Bu altyapı önemli olmakla birlikte üreticinin şu sorunu devam ediyor:

Ürün üzerindeki kalite riskinin önemli kısmı üreticinin omuzlarında, fakat fiyat üzerindeki kontrolü sınırlı.

1-Üreticinin en önemli ekonomik problemi: fiyat oluşumundaki konumu

Aydın incirinin nihai değer zinciri:

Üretici → yerel alıcı/tüccar → işleme → ihracatçı → dış pazar → tüketici şeklinde ilerliyor.

Üretici ise çoğu zaman: ürününü hasat döneminde satmak zorunda, nakit ihtiyacı taşıyor, depolama kapasitesi sınırlı, kalite sınıflandırmasının tamamına hâkim değil, ihracat pazarına doğrudan erişemiyor.

Buna karşılık ihracatçı ve büyük işletmeler: depolayabiliyor, farklı kalite sınıflarını birleştirebiliyor, ihracat sözleşmesi yapabiliyor, döviz üzerinden satış yapabiliyor.

Bu durum değer zincirindeki pazarlık gücü farkını ortaya çıkarıyor.

1-İhracat açısından tablo aslında güçlü

Burada önemli bir karşıtlık var. Aydın üreticisinin sorunları ciddi olmasına rağmen Aydın incirinin uluslararası ticari gücü son derece yüksek.

2024–25 sezonunda:

• Türkiye kuru incir ihracatı: 57.320 ton
• Aydın’ın payı: 43.213 ton

2025–26 sezonunda:

• Türkiye: 52.440 ton
• Aydın: 40.360 ton

Dolayısıyla sorun: “Aydın incirine dünya talebi yok” değil.

Asıl sorun: “Dünya pazarındaki yüksek değerin ne kadarı Aydın’daki üreticinin cebine giriyor?”sorusudur.

1-Döviz bazında üreticinin gerçek durumu

Bu konu özellikle önemli.

2025–26 sezonunda Aydın’da ortalama üretici satış fiyatı 233,82 TL/kg olarak açıklandı.

Fakat incirin dünya pazarındaki değerini değerlendirirken yalnız TL/kg’a bakmak yanlış olur.

Çünkü: TL fiyatı ↑. ama aynı anda. TL’nin dolar karşısındaki değeri ↓ ise üreticinin dolar bazındaki kazancı beklenenden çok daha az artabilir.

Üstelik üreticinin maliyetlerinin bir kısmı da dövizden etkilenmektedir: gübre, ilaç, mazot, makine, ambalaj, enerji.

Bu nedenle Aydın incir üreticisinin ekonomik durumunu doğru değerlendirmek için TL/kg değil, dolar/kg + reel maliyet/kg + net kâr/kg üçlüsünü kullanmak gerekir.

1-Üretici başına ekonomik ölçek sorunu

Aydın’da yaklaşık 16 bin çiftçinin incir üretimiyle uğraştığı belirtiliyor.

Aydın’ın çok büyük bir üretim alanına sahip olmasına rağmen işletmelerin önemli bölümünün küçük ve aile işletmesi niteliğinde olması, şu sorunları doğuruyor:

Küçük işletme

↓

Bireysel pazarlık gücü düşük

↓

Depolama kapasitesi sınırlı

↓

Ürün hasat döneminde satılıyor

↓

Fiyat üzerinde baskı oluşuyor

↓

Katma değerin daha küçük kısmı üreticide kalıyor.

Bu nedenle kooperatifleşme ve üreticinin ortak depolama/pazarlama gücü ekonomik açıdan büyük önem taşıyor.

1-2026–27 sezonuna girerken durum

2026 Ağustos’da gerçekleştirilen sektör toplantısında kuru incirin sorunları yine: üretim, kalite, gıda güvenliği, aflatoksin, okratoksin, ilek, hasat, kurutma, depolama, ihracat başlıklarında ele alındı.

26 Ağustos 2026’da yapılan ilk alım töreninde ise sezonun ilk ürünü sembolik olarak 850 TL/kg üzerinden alındı. Ancak bunun piyasa ortalaması değil, sembolik ilk ürün fiyatı olduğunu özellikle belirtmek gerekir. Dolayısıyla 850 TL/kg rakamını üreticinin gerçek sezon fiyatı olarak değerlendirmek doğru olmaz.

1-Aydın incir üreticisinin SWOT analizi

1-En kritik ekonomik gösterge: “Üreticinin net kârı”

Bence Aydın’da incir politikası bundan sonra şu soruyla ölçülmeli:

“Aydın’da bir dönüm incir bahçesi üreticiye yılda kaç TL net gelir bırakıyor?”

Sadece: kaç ton incir üretildi? veya incir kaç TL oldu? soruları yeterli değildir.

Asıl ekonomik tablo:

Dönüm başına

Brüt gelir

− gübre

− ilaç

− işçilik

− mazot

− sulama

− hasat

− kurutma

− depolama

− nakliye

− finansman

= NET ÜRETİCİ GELİRİ

şeklinde hesaplanmalıdır.

1-Nihai değerlendirme

Aydın incir sektörünün bugününü “krizde” olarak tanımlamak doğru olmaz. Ancak yapısal bir risk dönemine girdiğini söylemek daha doğru. Çünkü bir tarafta: Dünya liderliği + güçlü ihracat + yüksek katma değer var. Diğer tarafta: kuraklık + sıcaklık + kalite riski + artan maliyet + küçük işletme yapısı + üreticinin pazarlık gücü sorunu var.

En büyük tehlike

Eğer bu eğilim devam ederse: İncirin ekonomik değeri artarken incir üreticisinin reel geliri aynı oranda artmayabilir.

Daha da önemlisi, genç kuşağın incir bahçesinde kalmasını sağlayacak gelir oluşmazsa: bahçenin bakımı azalır → verim düşer → kalite düşer → üretim maliyeti yükselir → üretici bahçeden çekilir.

Bu Aydın için yalnızca tarımsal değil, kırsal ekonomik ve sosyal bir sorun olur.

1-Öneri: “Aydın İncir Üreticisi Ekonomik İzleme Endeksi”

Bundan sonraki analizlerde Aydın incirini tek bir fiyatla değil, şu 8 göstergeyle takip etmek çok daha doğru olur:

Böyle bir endeks oluşturulursa, Aydın incir üreticisinin gerçekten zenginleşip zenginleşmediğini veya sadece incirin TL fiyatının yükseldiğini net olarak görebiliriz.