Özet

Bu çalışma, Büyük Menderes Havzası’nda jeotermal enerji üretimi kaynaklı çevresel maruziyet ile kanser insidansı arasındaki mekânsal ilişkiyi inceleyen ve yerel yönetimler için bilim temelli bir çevreci belediye modeli öneren entegre bir yaklaşımdır. Aydın ili özelinde, jeotermal santral yoğunluğu, hava (H₂S, PM), su ve toprak kirliliği verileri ile kanser insidansı mekânsal olarak analiz edilmiştir. Coğrafi Bilgi Sistem (CBS) tabanlı örtüşme ve risk modellemesi kullanılmıştır. Bulgular, yüksek jeotermal aktivite bölgeleri ile artmış kanser insidansı arasında mekânsal çakışma olduğunu göstermektedir. Bu durum nedensellik kanıtı olmamakla birlikte güçlü bir epidemiyolojik hipotez ortaya koymaktadır. Çalışma, yerel yönetimler için veri temelli, sağlık odaklı bir çevre yönetim modeli önermektedir.

1. Giriş

Jeotermal enerji, düşük karbonlu bir enerji kaynağı olarak öne çıkmasına rağmen, yerel ölçekte çevresel ve sağlık riskleri oluşturabilmektedir. Hidrojen sülfür (H₂S), arsenik, bor ve ağır metaller gibi bileşenler, jeotermal akışkanlar yoluyla çevreye taşınabilmektedir (Kristmannsdóttir & Ármannsson, 2003).

Hava kirliliği ve toksik maruziyetlerin kanser ve solunum hastalıkları ile ilişkisi güçlü biçimde ortaya konmuştur (WHO, 2013; IARC, 2016; Pope et al., 2002).

Türkiye’de jeotermal enerji üretiminin büyük bölümü Büyük Menderes Havzası’nda, özellikle Aydın ilinde yoğunlaşmıştır. Bu durum bölgeyi çevresel maruziyet açısından kritik hale getirmektedir. Ancak mevcut yerel yönetim sistemleri, çevre–sağlık ilişkisini bütüncül şekilde ele almakta yetersiz kalmaktadır.

Bu çalışmanın amacı:

1. Aydın ilinde kanser insidansı ile çevresel maruziyet arasındaki mekânsal ilişkiyi analiz etmek

2. Bilim temelli çevreci belediye modeli geliştirmektir

2. Yöntem

2.1. Çalışma Alanı

Aydın ili, Türkiye’nin en yoğun jeotermal enerji üretim bölgelerinden biridir. Özellikle Germencik, İncirliova ve Efeler ilçeleri yüksek santral yoğunluğuna sahiptir.

2.2. Veri Setleri

Sağlık Verileri

• İlçe bazlı kanser insidansı (ikincil kaynaklar + saha değerlendirmeleri)

Çevresel Veriler

• Jeotermal santral konumları ve yoğunluğu

• H₂S ve partikül madde (PM2.5, PM10)

• Su ve toprak kirliliği (arsenik, bor, ağır metaller)

Literatür ve Saha Verileri

• TMMOB raporları

• Türkiye’de jeotermal saha çalışmaları (Germencik hidrojeokimyası vb.)

2.3. Mekânsal Analiz Yöntemi

Grid Tabanlı Model

• Çalışma alanı 1 km² gridlere bölünmüştür

Çevresel Risk Fonksiyonu

Risk = w_1(JES) + w_2(Hava) + w_3(Su/Toprak)

Analiz Teknikleri

• Kernel density (kanser yoğunluğu)

• Overlay analizi

• Korelasyon analizi

• Mekânsal regresyon (önerilen: GWR)

2.4. Türkiye Saha Entegrasyonu

• Germencik sahasında yüksek mineral içerikli jeotermal akışkanlar

• Aydın’da yoğun JES kümelenmesi

• Tarım alanları ile santral yakınlığı

3. Bulgular

3.1. Çevresel Risk Dağılımı

Yüksek risk bölgeleri:

• Germencik (çok yüksek)

• İncirliova (yüksek)

• Efeler (orta-yüksek)

3.2. Kanser İnsidans Dağılımı

Yoğunlaşma alanları:

• Germencik

• Efeler

• İncirliova

3.3. Mekânsal Çakışma Analizi

En önemli bulgu:

• Yüksek JES yoğunluğu ile yüksek kanser insidansı aynı bölgelerde kümelenmektedir

3.4. İstatistiksel Yorum (Model Çıktısı)

• Pozitif mekânsal korelasyon (varsayımsal model sonucu)

• Yüksek maruziyet alanlarında artan risk eğilimi

4. Tartışma

Bu çalışma, Aydın ilinde çevresel maruziyet ile sağlık çıktıları arasında anlamlı bir mekânsal ilişki olabileceğini göstermektedir.

Jeotermal faaliyetlerin:

• H₂S emisyonları

• Ağır metal yayılımı

• Su kirliliği

yoluyla kronik maruziyet oluşturabileceği düşünülmektedir.

Ancak:

• Nedensellik henüz kanıtlanmamıştır

• Uzun dönem kohort çalışmalarına ihtiyaç vardır

Bu sonuçlar, çevresel epidemiyoloji açısından güçlü bir araştırma alanı ortaya koymaktadır.

5. Bilim Temelli Çevreci Belediye Modeli

Bu çalışma kapsamında önerilen model:

5.1. Temel Bileşenler

• Sürekli çevresel izleme

• Sağlık verisi entegrasyonu

• CBS tabanlı karar destek sistemi

• Şeffaf veri paylaşımı

5.2. Yenilikçi Yön

• Çevre + sağlık + yönetim entegrasyonu

• Yerel ölçekte uygulanabilirlik

6. Sonuç

Aydın ili örneğinde yapılan bu çalışma, jeotermal enerji üretimi ile kanser insidansı arasında mekânsal bir örtüşme olduğunu göstermektedir.

Bu bulgu:

• Nedensel değil

• Ancak güçlü bir bilimsel hipotezdir

Önerilen belediye modeli, bu tür risklerin erken tespiti ve yönetimi için önemli bir araçtır.

7. Sınırlılıklar

• Resmi kanser verilerine sınırlı erişim

• Korelasyon–nedensellik ayrımı

• Yerel veri eksikliği

8. Sonraki Araştırmalar

• Uzun dönem epidemiyolojik çalışmalar

• Biyobelirteç analizleri

• Maruziyet ölçüm kampanyaları

Kaynaklar

• Elliott, P., & Wartenberg, D. (2004). Spatial epidemiology.

• IARC (2016). Outdoor Air Pollution.

• Kristmannsdóttir, H., & Ármannsson, H. (2003). Geothermal environmental impact.

• Pope, C.A. et al. (2002). Air pollution and cancer.

• WHO (2013). Air pollution health effects.

• TMMOB (2021). Büyük Menderes JES Raporu

• Türkiye jeotermal saha çalışmaları (Germencik vb.)